Styl zakopiański – domy i miejsca

Ten kojarzący się z Podhalem i Zakopanem styl architektoniczny został stworzony przez Stanisława Witkiewicza na początku lat 90 XIX w. Z końcem XIX w. rozwijała się w Zakopanem drewniana architektura w uzdrowiskowym stylu „szwajcarskim”. Styl zakopiański był jednym z rezultatów poszukiwania stylu narodowego, którego elementy artysta widział w kulturze i tradycji góralskiej.

Źródło Stylu Zakopiańskiego czyli chałupy górali podhalańskich

Podstawą projektów Witkiewicza — malarza, krytyka sztuki oraz pisarza w jednej osobie było ludowe tradycyjne lokalne budownictwo i zdobnictwo, które wzbogacił elementami modnej wówczas secesji.

Głównym założeniem stworzonego przez artystę stylu było wykorzystanie rozwiązań konstrukcyjnych i zdobniczych chałupy góralskiej, które rozwinięte i artystycznie przetworzone sprostać miały rosnącym wymaganiom stawianym przed budownictwem w rozwijającym się Zakopanem.

Uważano również, że chałupa góralska, w całej swojej prostocie zachowała się jako relikt prapolskiego budownictwa. To właśnie na jej wzorze oparta architektura miała odegrać rolę scalającą rodaków podzielonych pomiędzy trzy zabory. Styl zakopiański nazywany był polskim i narodowym. Nowy styl rozwinął się przede wszystkim w architekturze drewnianej, ale przez cały czas jego rozwoju podejmowane były próby stworzenia domu murowanego.

Jak były budowane domy w Stylu Zakopiańskim - cechy stylu

Witkiewiczowskie domy podobnie jak tradycyjna chałupy góralskie budowane były z drewnianych płazów na zrąb, ze stromymi dachami krytymi drewnianymi gontami. Budynki w stylu zakopiańskim w przeciwieństwie do tradycyjnych domów góralskich były piętrowe, przy czym piętro było ustawione  poprzecznie w stosunku do parteru. Szczyty, okna i drzwi zdobiono „słoneczkami”, czyli nabijanymi wąskimi listewkami tworzącymi wizerunek promieni słońca a dachy zdobiono pazdurami.

Charakterystyczną cechą domów budowanych w stylu witkiewiczowskim są wysokie podmurówki z łamanego kamienia, które często były stawiane na skarpie. Wysokość podmurówki niejednokrotnie dochodziła do kilku metrów, przez co nadawały budynkom charakter lokalnych twierdz. Ważnym elementem były odkryte werandy, czyli przyłapy, budowane zwykle od południowej strony. W stylu zakopiańskim powstawały także wyposażenia domów.

Pierwsze budynki w stylu zakopiańskim, które zaprojektował Stanisław Witkiewicz pod Tatrami

W latach 1892-93 bogaty ziemianin z Ukrainy Zygmunt Gnatowski wybudował według projektu Witkiewicza „Kolibe” pierwszy dom w stylu zakopiańskim.

Budynek stoi przy ul. Kościeliskiej, gdzie obecnie mieści się Muzeum Stylu Zakopiańskiego. Z czasem styl stworzony przez Witkiewicza zyskiwał na popularności i zataczał coraz  szersze kręgi. Powstały w Zakopanem: „Pepita”, „Oksza”, „Zofiówka”.

W 1897 r. stanął okazały „Dom pod Jedlami”, zaprojektowany na prośbę Jana Gwalberta Pawlikowskiego z Medyki. Budynek jest uważany za szczytowe osiągnięcie stylu witkiewiczowskiego, w willi do dzisiaj podziwiać można pierwotny wystrój wnętrz. Wśród obiektów sakralnych wspaniale prezentuje się wybudowana 1904-1907 kaplica Uznańskich w Jaszczurówce. Powszechnie podziwiany, niewątpliwy klejnot stylu zakopiańskiego. Stanisław Witkiewicz wraz z Franciszkiem Mączyńskim zaprojektował budynek murowanego gmachu Muzeum Tatrzańskiego.

Z czasem w Zakopanem powstały stylowe domy projektu

Domy w stylu zakopiańskim powstały również na Litwie, Lubelszczyźnie i Żmudzi. Witkiewiczowski styl zakopiański, choć krytykowany czasem za niepraktyczność rozwiązań nadał trwałe piętno budownictwu na Podhalu.

Architektoniczny polski styl narodowy

Zakopane odegrało w kulturze Młodej Polski rolę niezwykłą, to właśnie tutaj narodził się „styl zakopiański”. Jego twórcą był Stanisław Witkiewicz upatrujący w sztuce góralskiej autentyczny relikt prapolskości. Inspiracją dla Witkiewicza była góralska chata, do której wprowadził szereg nowych elementów, polepszając standard domów, przy zachowaniu ich stylowości. W Zakopanem warto przespacerować się śladami architektury drewniane i podziwiać wciąż dobrze zachowane budynki.

Witkiewiczowski styl zakopiański, inspirowany regionalną sztuką Podhala był pierwsza próba stworzenia na gruncie sztuki polskiej narodowego stylu polskiego. Wpisywał się w europejski nurt tzw. romantyzmu narodowego, charakterystycznego dla wielu krajów pozbawionych niepodległości.

W architekturze Podhala styl zakopiański obowiązywał przez wiele lat. Dotąd setki pensjonatów, willi i góralskich domów czerpie ze wzorca witkiewiczowskiego. W Zakopanem zachowało się wiele wspaniałych budynków wybudowanych w stylu zakopiańskim. Poniżej przedstawiamy zdjęcia większości z nich oraz miejsca związane z tym stylem.

Willa „Czerwony Dwór”

początkowo „Władysławka”
ul. Kasprusie 27
Projekt: Wojciech Roj 1901-1902 r.

Willa „Atma”

Muzemum Narodowe Karola Szymanowskiego
ul. Kasprusie 17
Projekt: Jan Kaspruś Stoch 1925-1926 r.

Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku

ul. Kościeliska
Grób Stanisława Witkiewicza oraz zwolenników Stylu Zakopiańskiego

Willa „Koliba”

Muzeum Stylu Zakopiańskiego — filia Muzeum Tatrzańskiego
ul. Kościeliska 18
Projekt: Stanisław Witkiewicz 1892-1893 r.

Willa „Schodnica”

os. Ubocz 1
Projekt: Tadeusz Stryjeński 1894-1897 r.

Willa „Budrysówka”

(pierwotnie „Zosin”)
ul. Gen. Sosnkowskiego 1
Projekt: Leopold Toruń 1896; 1930-1933 r.

Willa „Jutrzenka”

ul. Grunwaldzka 3
Projekt" Kazimierz Kreczmer 1897-1900 r.

Willa „Ornak”

ul. Grunwaldzka 20
Projekt: prawdopodobnie Kazimierz Kreczmer 1900-1902 r.

Budynek Muzeum Tatrzańskiego
ul. Krupówki 10
Projekt: Stanisław Witkiewicz, Franciszek Mączyński 1913-1921 r.

Dworzec Tatrzański
ul. Krupówki 12
Projekt: Wandalin Beringer 1902-1903 r.

Hotel „Sabała”

dawniej „Staszeczkówka”
ul. Krupówki 11 (1895-1897)

Podhalański Bank Spółdzielczy
ul. Kościuszki 2
Projekt: Marian Heitzman 1921-1923 r.

Willa dra. Józefa Różeckiego
ul. Kościuszki 11
Projekt: Franciszek Mączyński 1912-1913 r.

Grant-Hotel „Stamary”
ul. Kościuszki 19
Projekt: Eugeniusz Wesołowski 1903-1904 r.

Willa „Ślimak”
ul. Krupówki 77 (1900 - 1901 r.)

„Dom Doktora”
Galeria Sztuki Współczesnej
ul. Witkiewicza 19 (1898 r.)

„Rialto”
ul. Chałubińskiego 5
Projekt: Stanisław Witkiewicz 1897-1898 r.

Willa „Obrochtówka”
ul. Kraszewskiego 10
Projekt: Jan Obrochta 1898 r.

Willa „Oksza”

dawniej „Korwinówka”
ul. Zamoyskiego 25
Projekt: Stanisław Witkiewicz 1895-1896 r.

Kaplica św. Krzyża na Kalatówkach

Projekt: Stanisław Witkiewicz 1898 r.

Kaplica Korniłowiczów na Bystrem

ul. Karłowicza
Projekt: Stanisław Witkiewicz 1907 r.

Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce

Projekt: Stanisław Witkiewicz 1904-1907 r.

„Dom pod Jedlami”

Droga na Koziniec 1
Projekt: Stanisław Witkiewicz 1896-1897 r.

Studnia w Stylu Zakopiańskim

Droga na Koziniec 1

Projekt: Stanisław Witkiewicz

Willa „Witkiewiczówka”

dawniej „Na Antałówce”
Antałówka 9
Projekt: Jan Witkiewicz Koszczyc 1903-1904 r.

Willa „Konstantynówka”
ul. Jagiellońska 18
Projekt: Stanisław Witkiewicz 1901-1902 r.

Willa „Bałamutka”
ul. Jagiellońska 10
Projekt: Eugeniusz Wesołowski lub Andrzej Galarowski 1901-1902 r.

Willa „Ukrainka”
ul. Jagiellońska 4
Projekt: Zygmunt Dobrowolski 1895-1896 r.

Willa „Pyszna”
ul. Chramcówki 22
Projekt: Eugeniusz Wesołowski 1905 r.

Willa „Polonia”

ul. Chramcówki 14
Projekt Jan Ustupski Kubecek 1905 r.

Willa „Pod Matka Boską”

ul. Chramcówki 15b
Projekt: Zygmunt Dobrowolski 1897-1898 r.

Willa „Grażyna”

os. Ciągłówka 7
Projekt Stanisław Witkiewicz 1900-1902 r.

Willa „Harenda”

Muzeum Jana Kasprowicza
os. Harenda 12a
Projekt: Jan Fudala Kluś 1920 r.

Wystrój i wyposażenie Kościoła pw. Najświętszej Rodziny

ul. Krupówki
Projekt. S. Witkiewicz 1895-1900 r.

Klasztor Zgromadzenia Sióstr Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego
ul. Jana Pawła II nr 1
Projekt: Stanisław Majerski 1905-1906 r.

Schronisko na Morskim Okiem

Projekt: Tadeusz Prauss 1907-1908 r.

Boczny ołtarza św. Jana Chrzciciela w kościele św. Rodziny

ul. Krupówki
proj. S. Witkiewicz 1895-1900 r.

Pensjonat „Sanato”

proj. Eugeniusz Wesołowski 1913-1915 r.
ul. Wierchowa 3

Źródło:
"Przewodnik szlaku stylu zakopiańskiego” – Zbigniew Moździerz

---

AUTOR

Michał Jarząbek-Giewont
Przewodnik tatrzański — ponad 10 lat doświadczenia w oprowadzaniu po Tatrach i Zakopanem. Rodowity góral z Zakopanego i miłośnik przyrody tatrzańskiej. Przewodnictwem zajmuje się zawodowo. Prywatnie pasjonat jazdy na rowerze, skiturów oraz fotografii krajobrazów górskich.

---